De NPaV presenteert

Collegereeks Psychoanalyse 2017-2018

De Nederlandse Psychoanalytische Vereniging organiseert, vanaf oktober 2017, voor studenten 3 keer een blok van 4 avonden college op het Olympiaplein 4. Met dit initiatief stelt de vereniging belangstellende studenten in de gelegenheid (verder) kennis te nemen van het psychoanalytische gedachtengoed. De docenten zijn ervaren psychoanalytici die rechtstreeks vanuit hun dagelijkse ervaring kunnen spreken over theorie en praktijk.

De colleges worden aangeboden in blokken zodat er continuïteit is in het programma, onderwerpen uitgediept kunnen worden en er gelegenheid is voor casuïstiek en eigen inbreng van studenten. De blokken kunnen ook afzonderlijk worden gevolgd. Aan het eind van ieder blok krijgen studenten een certificaat van deelname en mogelijk kunnen er colloquium-punten aan worden toegekend.

Blok 1

Het symptoom en het onbewuste, Freud in 2017

– Marc Hamburger

Lezingen: 4 oktober, 18 oktober, 1 november, 15 november

Waarin onder meer “Psychopathologie van het dagelijks leven” zal worden behandeld van Freud.

Meer informatie

De meeste mensen zullen bij het woord psychoanalyse onmiddellijk denken aan de grondlegger, Sigmund Freud. In deze cursus zal duidelijk worden wat de invloed van Freud is geweest op het ontstaan en op de ontwikkeling van de psychoanalyse. Hoe dacht hij over het onbewuste? Hoe dacht hij over symptomen als paniek, depressie en perversie? En hoe dacht hij over de mens in het dagelijks leven, met al zijn versprekingen, zijn onbewuste motieven en zijn neiging ongemakkelijke ideeën te verdringen? De cursus geeft een unieke mogelijkheid voor studenten om zicht te krijgen op de historische ontwikkeling van de psychoanalyse en de psychotherapie, maar vooral op wat in 2017 nog bruikbaar is van Freuds ideeën. Wat gebeurt er als we ons verspreken, als we dromen, als we in paniek raken of ons somber voelen? En hoe kan een psychoanalyticus daarbij helpen? Vier avonden zal hierover gesproken en gedacht worden door middel van colleges, discussie, filmfragmenten en vooral veel klinische voorbeelden uit de spreekkamer. Daarnaast zal aan de hand van actueel wetenschappelijk onderzoek worden nagegaan welke ideeën van Freud moeten worden herzien en welke ook vandaag nog wetenschappelijk houdbaar blijken. Dit wordt gedaan door theorieën van Freud te toetsen aan de kennis die we anno 2017 hebben op het gebied van de cognitieve psychologie, de neurobiologie en de ontwikkelingspsychologie. Hieruit zal de grote waarde blijken van Freud als grondlegger voor moderne inzichten en therapievormen.

 

Programma per avond:

 

1) Lezing: Inleiding in de theorie en de theoretische ontwikkeling in Freuds werk. Wat is nog houdbaar?

Literatuur:

Schalkwijk, F. (2006). Wat is nou…? In: Schalkwijk, F. (2006). Dit is psychoanalyse (p. 33-        54). Boom: Amsterdam

Solms, M. (2017). Freudian dream theory today. In: The feeling brain. Selected papers on neuropsychoanalysis (hoofdstuk 8). Karnac: Londen

Facultatief:
Freud, S. (1900). Droommateriaal en de droombronnen. In: De droomduiding: alleen p. 267-276. Boom: Amsterdam

 

2) Lezing: Het onbewuste, in de spreekkamer en daarbuiten.

Literatuur:

Hamburger, M (2017). Freud in 2017. Bijlage; gebaseerd op de lezing Freud anno 2016 voor de Summer University Psychoanalyse. Lezen tot: ‘psychoanalytische behandeling’.

Dijksterhuis, A. (2007). Het moderne onbewuste. In Dijksterhuis, A. (2007). Het slimme onbewuste. Prometheus: Amsterdam

 

3) Lezing: De psychoanalytische behandeling.

Literatuur:

Hamburger, M (2017). Freud in 2017. Bijlage; gebaseerd op de lezing Freud anno 2016 voor de Summer University Psychoanalyse. Lezen vanaf: ‘psychoanalytische behandeling’.

Bucci, W. & Maskit, B. (2007). Beneath the surface of the therapeutic interaction; The psychoanalytic method in modern dress. Journal of the American Psychoanalytic Association, 55, 1355-1397.

 

4) Lezing: Kinderontwikkeling; normaal en afwijkend.

Literatuur:

Fonagy, P. & Target, M. (2003). Freud. Hoofdstuk 2 in: P. Fonagy en M. Target (2003). Psychoanalytic theories. Perspectives from developmental psychopathology. Whurr Publishers: Londen.

Feldmand, R.S. (2016). De sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd. Hoofdstuk 10 in Feldman, R.S. (2016).  Ontwikkelingspsychologie. Pearson benelux: Amsterdam

Angst, afweer en innerlijk conflict

– Sylvia Janson

Lezingen: 7 februari, 21 februari, 7 maart, 21 maart

Waarin ook aan de hand van casuistiek inzichtelijk wordt gemaakt hoe verschillende afweer zich manifesteert en hoe dat bespreekbaar kan worden gemaakt.

Meer informatie

Iedereen voelt zich wel eens angstig. Angst is een gewone menselijke emotie die bij het leven hoort. Zonder angst zouden we gevaren niet in de gaten hebben en zo bezien heeft angst dus een belangrijke evolutionaire functie. Ook met heftige angst of paniek wordt iedereen wel eens geconfronteerd. Dat neemt niet weg dat we gevoelens van angst vaak maar slecht kunnen verdragen. We stellen dan ook vaak alles in het werk om angsten en situaties en ervaringen die angst oproepen af te weren.

Terwijl Sigmund Freud theorieën ontwikkelde over angst, beschreef zijn dochter Anna Freud verschillende mechanismen om angsten af te weren. Analytici na hen hebben deze theorieën uitgebreid en gepreciseerd. Zo beschreef Malan (1979) afweer als een compromis van een innerlijk conflict tussen enerzijds verlangens en impulsen en anderzijds de angst en schaamte die verlangens en impulsen kunnen oproepen. Het uitgangspunt dat mensen voortdurend gedreven worden door innerlijke conflicten, staat inmiddels niet alleen centraal in psychoanalytische theorieën en behandelingen, maar heeft ook z’n weg gevonden in cognitieve therapieën en in therapieën met een meer cognitieve inslag zoals de Affectfobietherapie van McCullough (Van Dam, 2017).

In de colleges worden klassieke maar ook meer moderne psychoanalytische theorieën en ideeën over angst besproken. Er wordt aandacht besteed aan verschillende vormen van angst zoals angst voor liefdesverlies, verlatingsangst, en vernietigingsangst. Ook komen de verschillende afweermechanismen aan bod zoals projectie, projectieve identificatie, splitting en rationalisatie. Voorts wordt uiteengezet hoe afweer, angst en verlangen tot uiting kunnen komen in innerlijke psychische conflicten. Er is volop ruimte voor discussie, er zal casuïstiek gepresenteerd worden, en filmfragmenten en rollenspelen worden gebruikt om angsten en afweermechanismen te leren herkennen.

 

Programma per avond

1) 7 februari: Angst

Bespreking literatuur, videofragment en rollenspel om verschillende soorten angst te leren herkennen.

Literatuur: Wille, R. Angst, een overzicht (niet gepubliceerd)

Sandler, J., Holder, A., Dare, CH. & Dreher, A. (1997). Freuds models of the mind, an introduction. London: Karnac Books. Hoofdstuk 1: The development of Freud’s theory.  

 

2) 14 februari: Afweer

Bespreking literatuur, videofragment en rollenspel om verschillende soorten afweermechanismen te leren herkennen.

Literatuur: Schalkwijk, F. (2006). Diagnostiek in de praktijk.  Amsterdam: Boom. Hoofdstuk 4. Diagnostiek van de afweermechanismen pp. 86-106.

 

3) 7 maart: Innerlijk conflict

Bespreking literatuur, videofragment en rollenspel om innerlijke conflicten te leren herkennen.

Literatuur: Janson, S. (2017). De conflictdriehoek. (niet gepubliseerd)

Schalkwijk, F. (2006). Dit is psychoanalyse. Amsterdam: Boom. Dit is psychoanalyse pp.16-32, met name pp 22-31.

 

4) 14 maart: Angst, afweer en innerlijk conflict

Casuïstiek en rollenspelen. Integratie van eerdere avonden.

 

Literatuur:

Malan, D.h. (1979). Individual psychotherapy and the sciences of psychodynamics. lon- don: Butterworth.

Dam van, Q. (2017). Affectfobietherapie in de praktijk. Hogrefe.

Blok 2

Blok 3

Schaamte, afgunst en jaloezie

– Leontine Brameijer

Lezingen: 9 mei, 23 mei, 6 juni, 20 juni

Waarin problematiek die is ontstaan in de eerste levensfase wordt besproken onder meer aan de hand van ‘Envy and Gratitude’ van Melanie Klein.

Meer informatie

Schaamte, afgunst en jaloezie zijn voor ons allemaal zeer herkenbare innerlijke fenomenen, al hebben sommigen meer last van deze emoties dan anderen. Ook zijn we soms het mikpunt van de afgunst en jaloezie van anderen. Afgunst heeft vaak de vorm van een destructieve aanval en kan zeer ontregelend zijn, zowel voor de aanvaller als voor de aangevallene. Jaloezie doet zich voor in relaties, bijvoorbeeld wanneer we niet kunnen verdragen dat de liefde die we verlangen van de ander gedeeltelijk of geheel naar een derde gaat. Wanneer we ons bewust worden van onze afgunstige en jaloerse acties jegens anderen kunnen we overvallen worden door schuld en schaamte, erg naar om te voelen maar een gunstige ontwikkeling in de zin dat deze gevoelens aanzetten tot pogingen iets goed te maken, te repareren en zo het contact met de ander te herstellen. De weg is dan ook vrij om te gaan voelen wat de ander wel geeft, en wat jezelf te bieden hebt. Afgunst en dankbaarheid zijn begrippen waarmee Melanie Klein de theorie van de door haar bewonderde Sigmund Freud heeft uitgebreid en verrijkt. Haar boek ‘Envy and Gratitude’ verscheen in 1957, drie jaar voor haar dood. Freud ontdekte natuurlijk al veel eerder de zogenaamde ‘penisnijd’. Voor het werk van de analyticus in de spreekkamer is de theorie over afgunst van wezenlijk belang. Afgunst speelt een grote rol in het ontstaan van psychopathologie en in het al of niet succesvol verlopen van een analyse. Zo kan de ‘negatieve therapeutische reactie’ gezien worden als manifestatie van afgunst naar de analyticus.

Bovenstaande thematiek zal op de volgende manieren worden uitgediept:

Het (gezamenlijk) lezen van fragmenten uit de psychoanalytische literatuur over de vroege ontwikkeling; verslagen van baby-observaties; voorbeelden uit analyses met kinderen en volwassenen; film- en literatuurfragmenten; bespreking van historische gebeurtenissen en actuele politieke ontwikkelingen. Ook zal de psychoanalytische theorie over deze thema’s gelegd worden naast wetenschappelijk onderzoek, en zal gekeken worden in hoeverre de psychoanalytische theorie hierin bevestigd dan wel weerlegd wordt en hoe dit te beoordelen.

Er zal (veel) ruimte zijn voor eigen inbreng van de deelnemers en een actieve uitwisseling en discussie wordt beoogd.

 

Het programma per avond

1) Afgunst en jaloezie in de kinderkamer.

De eerste avond van dit blok zal in het teken staan van de vroege ontwikkeling. Melanie Klein deed haar eerste ontdekkingen toen zij begin jaren twintig van de vorige eeuw in Berlijn kinderen ging analyseren. Ook observeerde en analyseerde ze haar eigen kinderen, iets wat nu beslist niet meer zou gebeuren. Na een korte presentatie over deze eerste speltherapieen en over ‘Erna’, een beroemd geworden patientje van Klein, zullen we een begin maken met het bespreken van haar boek ‘Envy and Gratitude’, dat de rode draad zal zijn in deze cursus. Tot slot zullen we enkele filmfragmenten bekijken van jonge kinderen in een natuurlijke gezinssituatie.

Literatuur:

Klein, M. (1957), Envy and Gratitude. The collected works of Melanie Klein vol 3, London, Karnac, 2017, pp 176-235.

 

2) De rol van afgunst in het ontstaan van psychopathologie.

We zullen de bespreking van ‘Envy and Gratitude’ voortzetten, nu meer vanuit het gezichtspunt van de psychopathologie die we aantreffen bij volwassen patienten.  In de ‘diagnostische’ systemen die in de GGZ worden gebruikt worden ziektebeelden van elkaar onderscheiden waaraan dezelfde dynamische processen ten grondslag liggen. Hoe verhoudt de psychoanalyse zich tot dergelijke indelingen en tot de hedendaagse behandelpraktijk? Ook zullen we aandacht besteden aan de DES, de Dispositional Envy Scale, ontwikkeld door Smith et al. in 1999, en aan empirisch onderzoek dat is verricht naar ‘dispositional envy’. Voor wie wil zijn er exemplaren verkrijgbaar van het in het najaar van 2017 verschenen ‘Dankboek’, een zelfhulpboek van de hand van Ernst-Jan Pfauth.

Literatuur:

Klein, M. (1957), Envy and Gratitude. (Zie boven.)

Smithuijsen, D., Probeer het maar eens, echt dankbaar zijn. Interview met Ernst-Jan Pfauth. NRC woensdag 6 september 2017

 

3) Afgunst op de bank.

We zullen ons deze keer bezighouden met het werk van de analyticus in de spreekkamer. Hoe zien we de psychoanalytische ‘genezing’, en wat moet er gebeuren om deze te bereiken? Welke rol speelt afgunst in de relatie zoals de analysant die beleeft met zijn analyticus, de overdracht?

Literatuur:

Brenman Pick, I., Reflections on Envy and Gratitude. In: Roth, P. and A. Lemma, Envy and Gratitude Revisited. London, Karnac, 2008, pp 186-200.

Steiner, J., The repetition compulsion, envy and the death instinct. In: Roth, P. and A. Lemma, Envy and Gratitude Revisited. London, Karnac, 2008, pp 137-151.

 

4) ‘The green-eyed monster.’

Bij het lezen van literatuur en het zien van films of theatervoorstellingen herkennen we soms onszelf en onze naasten in de personages die het verhaal bevolken. Onder bepaalde omstandigheden zou dit zelfs een inzicht op kunnen leveren vergelijkbaar met dat na een succesvolle interpretatie door een analyticus: het beroemde kwartje valt en dit leidt tot innerlijke en gedragsmatige verandering. Het bekendste voorbeeld uit de psychoanalyse van een dergelijke werking is natuurlijk de impact op Freud van de Oedipus mythe en het begrijpen van de centrale positie van het naar deze tragische held genoemde complex in de psychische ontwikkeling. Op deze avond zullen we ons bezighouden met Shakespeare’s Othello, een drama waarin pathologische jaloezie en afgunst leiden tot dood en verderf. Met filmfragmenten!

Tot slot zal er gelegenheid zijn voor deelnemers die dat willen om te rapporteren over al dan niet toegenomen tevredenheid als gevolg van het gebruiken van het ‘Dankboek’. Na een korte evaluatie van de cursus sluiten we de serie af.

Literatuur:

Shakespeare, W.: Othello. (Je kunt het in het Engels lezen of in een Nederlandse vertaling. Een goede samenvatting mag natuurlijk ook in geval van (tijd)nood.)

Sodre, Ignes, “Even now, now, very now…” On envy and the hatred of love. In: Envy and Gratitude Revisited, Roth, P. and A. Lemma (eds), London, Karnac, 2008, pp 1-34.

Locatie: Olympiaplein 2, 1076AB, Amsterdam

Tijdstip: woensdagavonden (data hierboven) van 19.30 – 21.30

Informatie: www.npav.nl, www.collegepsychoanalyse.nl en info@collegepsychoanalyse.nl

Kosten: € 40,- per blok

Aanmelden: per blok of voor het geheel via deze website

Aanmelden